Back to Top
Responsive image
E korant di pueblo

Hóbennan mester sa fo’i unda Kòrsou su posishon outónomo a bini


June 30, 2020 • 13 minüt pa lesa

Dékada 70 tabata dominá pa e lucha di Aruba  pa separá su mes. No tabata un lucha pa independensha. Tabata un lucha pa Aruba sali for di Antias. Betico Croes a kue e lucha di separashon i hasié inteligentemente un lucha pa un status outónomo. El a yam’é ‘status Aparte’, ku ta un status ‘sui generis’, esta úniko den su sorto.

A base di esaki a kuminsá e lucha di outodeterminashon moderno na Kòrsou . A lanta un diskushon nashonal riba e konsepto di outodeterminashon i asta a laga hende di Nashonnan Uní bin splika e konsepto  aki. E diskushon ademas entre  Hulanda , Aruba i tambe na Kòrsou i Antias no tabata solamente riba interpretashon di kontenido di outodeterminashon,  pero mas bien tabata si derecho di outodeterminashon  tabata aplikabel pa Antias òf pa kada isla di Antias.

Pakiko?
Pasobra Nashonnan Uní den período di dekolonisashon di paisnan afrikano a determiná ku frontera di paisnan kolonia ta e fonteranan ku nan a stablesé tempu nan tabata kolonia. Nan a hasi esaki, pasobra a lanta un diskushon na Afrika, ta kiko ta un pueblo. Anto por a determiná ku un tribu tabatin karakterístika di un pueblo i si mester a duna  outodeterminashon na tribunan, un pais  manera e aktual Nigeria lo a kibra den aloménos treshen pa kuatershen pais chikitu  a base di e kantidat di tribu, a base di e kantidat di idioma ku tin. Pues a determiná ku ta fronteranan kolonial ta keda e fronteranan. Kòrda si, ku e moveshon di outo determinashon na Afrika a inisiá despues ku forsanan kolonial a manda mas ku 200 mil afrikanu bringa segundo guera mundial na e kontinente oropeo.

Na Antias e diskushon tambe a kuminsá despues di segundo guera mundial, inisiá pa esnan kende a bai Ulanda pa studia. E diskushon aki  pues tabata  ku nos frontera kolonial ta  frontera di Antias i no frontera di kada isla. Tabata un diskushon ku a dura años, ku hopi konsulta na gubernamental  i tur sorto di reunion mas te na aña ‘81 ku tabatin un Konferensha di Mesa Rondó. Einan Hulanda  huntu ku tur isla, huntu ku gobièrnu di Antias a determiná ku derecho di outodeterminashon ta derecho di kada isla. E desishon aki a kousa hopi protesta, ya ku oponentenan tabata konsiderá ku na momentu ku e interpretashon ta ku derecho di outodeterminashon ta aplikabel pa kada isla, den práktika a pone un bòm di tempu bou di Antias. Esei ta nifiká ku kada isla, sea ta Kòrsou, Aruba, Boneiru, St. Maarten Saba òf Statia, na momentu ku e haña ta bon i por proba esaki atrabes di un referèndem, e por hasi uso di su outodeterminashon. Defakto akinan a spat Antias for di otro.  Por sierto un pueblo ta mantené derecho di outodeterminashon te ora e bira independiente. Ta e ora ei numa su derecho di outodeterminashon ta finalisá.

E derecho aki ta inalienabel, ‘onvervreemdbaar’. Ningun instansha no por kit’é for di e pueblo konserní. I Hulanda sa esaki masha masha bon.

Despues di Aruba komo status Aparte
Ora ku Aruba a haña su status Aparte na ‘86 naturalmente  a kuminsá diskushon pa akuerdonan nobo. Pasobra ta na Konferensha di Mesa Rondó na ’83 a negoshá i  desishon  a kai. Na Konferensha di Mesa Rondó di aña ’83 no a bai pa ratifiká nada, sino mas bien a  lucha pa Aruba haña su status Aparte. Kòrsou su posishon, di tur polítiko, tabata hopi kla. Unánimamente Kòrsou a sostené e status Aparte, pa Aruba haña tur lokual Antias tin. Pakiko? Pasobra den nos konsepto korektamente tur lokual Aruba haña, kualke dia ora pueblo di Kòrsou pidi, nan tambe mester haña esei. Esei tabata opinion tambe di tur eksperto, inkluso ekspertonan hulandes. Ke men  tabata un strategia di Kòrsou pa garantisá ku hamas Kòrsou lo haña ménos ku Aruba.

Biniendo bek riba e punto, ora Lubbers komo promé premier hulandes, ku tabata presidí e konferensha a ripará unanimidat den henter delegashon di Antias i di tur isla, mas o ménos 80 hende, e no por a drei rònt mas. Einan el a bini ku e kondishon ku denter di 10 aña Aruba mester bira independiente. E djabièrnè anochi ei, na víspera di e djasabra mainta pa finalisá Konferensha di Mesa Rondó, Aruba su delegashon a bisa delegashon di Kòrsou: “Nos ta asept’é bou di kondishon  ku promé ku e 10 añanan pasa nos tene  un ‘evaluatieconferentie’ pa mira si pueblo di Aruba ke. Anto e polítikonan arubano tabata sa ku pueblo di Aruba lo aseptá esei. A base di esei  koalishon i oposishon di Aruba a aseptá e kondishon di Hulanda. Pues tabata korektamente un chòis stratégiko. No a mishi ku e aspekto di outonomia di Aruba, pasobra ta tur lokual Antias tabatin Aruba a haña.

Aki na Kòrsou a kuminsá  e diskushonnan pa nos outonomia i na ‘93 a prepará un referèndem, ku mester a determiná kiko nos ke. Einan sindikalismo, bou di nan lider Errol Cova,  a tene un konferensha na UNA, kaminda a  denunsiá ku  preparashon pa e referèndem ei no tabata  konforme e lokual Nashonnan Uní ta determiná. A para e referèndem ei pa konsultá Nashonnan Uni i a organisá un otro referèndem bou di ouspisio di Nashonnan Uni na novèmber ’93.

E aña ei tabata un aña ku hopi moveshon, pasobra na kuminsamentu di aña tene e asina yamá ‘Toekomstconferentie’ na ITC, kaminda Promé Minister Lubbers a bini ku su minister Hirsch Ballin. Einan Hirsch Ballin a presentá un proposishon ‘van de voorzitter’ Señor Lubbers,  i ofresé status outónomo na Kòrsou, kaminda  el a kita si e aspekto di hustisia i e aspekto di finansas, kasi presis lokual tin awor aki. Ora el a hasi e kos ei i nos delegashon a bai den un kamber patras pa konsulta interno, no tabatin niun polítiko di Kòrsou, ku sikiera kera konsiderá e punto aki ni pa diskutí te pa asept’é. Nos ekspertonan  enkabesá pa defuntu Carlos Dip  a bisa ku e kos aki ta mishi fundamentalmente ku nos outonomia. Señor Lubbers a haña e mensahe bon kla, ku no solamente e proposishon no ta aseptabel, pero e ta ‘niet eens bespreekbaar’. Tabata un di e poko konferenshanan ku Lubbers a aseptá ku nan intenshonnan a frakasá. Ballin, despues di 17  aña ta logra kolonisá Kòrsou bek, apoderando di nos finansas i nos hustisia.

Pero un investigashon ta mustra ku no ta na 1993, sino sinku aña despues di outonomia di Aruba, Ulanda a kuminsá sera man riba Kòrsou. E kontròlnan a kuminsá algun luna despues un komishon miksto, lantá ofishalmente riba 30 di ougùstùs 1991 dor di minister di hustisia Mr. Hirsch Ballin a terminá ku e rapòrt: “Proeve van een Hernieuwd Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden”.  E dokumentu aki a ser trahá pa renobashon di nos Statüt sin mishi ku e base fundamental di outonomia di nos pais. Despues di hopi trabou a presentá esaki na gobièrnu di Reino ku a wanta e dokumentu aki. Den un karta na Staten dia 23 di ougùstùs ’93 Minister Presidente di Antias, Sra Maria Liberia Peters ta bisa: “De Ministerraad van het Koninkrijk heeft op 15 yuli 1993 geconcludeerd, dat de Proeve  thans door de politieke ontwikkelingen haar actualiteit heeft verloren en dat de Proeve beschouwd dient te worden als een werkstuk dat ambtelijke opvattingen weergeeft over hoe een niet wenselijk gewijzigde konkinkrijksverband vorm zou hebben kunnen krijgen. Om die redenen is van officiële aanbieding van de Proeve aan de Staten afgezien”. Señora Maria Liberia ta konkluí su karta bisando: “Ik ben van mening dat de Proeve belangrijke bouwstenen heeft die behulpzaam zullen kunnen zijn bij het redigeren van een nieuw Statuut.”

Ora a bini un referèndem na novèmber ’93, mayoria di pueblo di Kòrsou, un gran mayoria, a  skohe pa un Antias Restrukturá. E interpretashon di mener Hirsch Ballin tabata ku pueblo ke keda ku Hulanda, anto si nan ke keda ku Hulanda, Hulanda  por pone kondishon, lubidando ku nos no ta keda ku Hulanda, nos ta ku Hulanda komo partner igual den un Reino. Pueblo a rechasá integrashon ku Hulanda. Hulanda  huntu ku nos ta forma un Reino. Nos no ta di Hulanda.

Anto den e aña ei, ora el a interpretá esei,  pa promé biaha den historia di Statüt,  Hulanda, lesa Hirsch Ballin, a kambia  meta  di yudansa pa desaroyo. Meta di yudansa pa desaroyo for di kuminsamentu di Statüt tabata pa yuda Antias riba kaminda pa soberania,  pa bira  mas independiente ku ta posibel òf ménos dependiente. Ta pesei yudansa pa desaroyo ta konforme Akuerdo di San Francisco. E akuerdo aki ta duna un obligashon na paisnan ku tin  kolonia òf  eks kolonia pa promové ‘selfgovernment’. Un obligashon!. E ora ei el a kambia  e meta a base di su interpretashon  di e referèndem. Na lugá di ayudo pa desaroyo pa logra ménos dependensha, manera el a formul’é e tempu ei, a bira ‘om inniger met elkaar samen te werken’. Pakiko? Pa asina por saka nos relashon ku  Hulanda pa loke ta kosnan interno for di  derecho di outodeterminashon. I defuntu Dip hopi kla a bisa promé di a fayese: Kuidou!, pasobra ta stablesé ku relashonnan interno den Reino den proseso tambe ta kai bou di derecho di outodeterminashon i no ta un asuntu entre  Hulanda i Antia so”. Pues el a atvertí polítikonan di Kòrsou.

Si mira lokual a firma 15 di desèmber, defakto nan ta bisa, ku miéntras ku nos no ta independiente tur relashon ku nos ke restrukturá, ta asuntu interno di Reino. Pa asina trata di tene komishon di dekolonisashon di Nashonnan Uní afó. Inkreibel e strategia hulandes.

Miéntras Carlos Dip ta atvertí tres kuater luna promé ku el a muri pa no kai den  e chake ei, ta komosifuera pa malu ta kai aden.

Dip a atvertí tambe pa no ridikulisá e konsepto  outonomia, pasobra ta un lucha hopi feros nos antepasadonan a hiba. Den esei  e ta bisa ku ora bo ridikulisá nos outonomia, defakto bo ke purba ridikulisá e hendenan ku a pone base pa nos outonomia, ku ta Doktor Da Costa Gomez i Efrain Jonckheer. Den esei e ta referí na nótulonan di Staten pasobra doktor tabata un di e dies miembronan di staten skohé i Gerharts di Boneiru tabata nombrá.  E tempu ei tabatin miembro di Staten skohé i nombrá. Den e reunion di  5 di aprel di 1946 -mind you- Doktor Da Costa Gomez ta bisa lo siguiente, dirigiendo su mes na Sr. Gerharts.

De heer Gerharts zal wel moeten begrijpen, dat ik hier als Curacaoenaar spreek, die 10 jaar gevochten heeft voor de autonomie van dit land. We zullen ons uitspreken  over autonomie en wel op korte termijn. De wens voor autonomie is in ons hart. Daar hoeven we ons advies niet te gaan halen bij een commissie.

Un kos profundo. Ku ora Gerharts a proponé pa nombra un komishon pa wak kiko ta outonomia, el a ninga esaki i bisa ku e derecho aki ta un derecho profundo di e pueblo aki. Senor Jonckheer di Partido Demokrat, ku tambe tabata un miembro elehí, a bisa lo siguiente:

Wat Curacao wil is een werkelijk democratische bestuursvorm. En dit zal alleen met Nederland mogelijk zijn wanneer eindelijk besloten wordt dit gebied  volledige autonomie te geven. Wordt deze wens van het volk gesaboteerd –palabranan pisá!-, wordt deze wens  van het volk gesaboteerd, dan ben ik ervan overtuigd, dat men bij een volgende enquete alle mogelijke banden met Nederland zal willen verbreken.

Aña ‘46, den Staten dos lider prominente  ta bisa defakto ku si nos no haña outonomia, nos ta dispuesto di kibra relashon kolonial ku Hulanda. Pa awor bin bisa ku outonomia no por bai supermerkado! Pero historia ta siña nos di e lucha ei. Si kompará  e entusiasmo pa outodeterminashon na añanan 70, kon den añanan 80 Kòrsou i Aruba a kuminsá enfatisá esei i ku na añanan 90 a bini e kambio kaminda Hulanda, bou di guia di Hirsch Ballin a propone un status outónomo ku ménos outonomia i ku despues e mésun Hirsch Ballin  a bin bèk i kue e mésun proposishon ku a sker na ’93 bolbe pone  riba mesa. Solamente el a ‘rammel’, manera el a bisa  ku e ‘geldbuidel’ anto nos polítikonan a gulié na 2010 pa firma.

E outonomia
Porfin despues di hopi diskushon aki na Kòrsou a disidí pa tene nos propio referèndem. Entretantu na St. Maarten i otro islanan a tene nan referèndem kaminda defakto a eliminá base di eksistensha di Antias. E referèndem na Kòrsou a tuma lugá 8 di aprel 2005.  Di e kuater opshonnan e opshon Pais Outónomo den Reino a gana grandemente; 67 % a disidí den e referèndem aki ku Kòrsou mester bira outónomo den Reino. Un siman despues, esta 15 di aprel,  Konseho Insular di Kòrsou unánimamente a tuma un desishon ku ta bisa ku interpretashon di status Outónomo den Reino ta minimalmente igual na status aparte di Aruba. Esaki a keda propagá tambe den e foyetonan ofishal di e komishon di referèndum. E desishon unánime di Konseho Insular di 15 di aprel di 2005 ta masha importante pasobra e ta base i mandato di e negosiashonnan i ademas el a pone referèndem komo kondishon pa aprobá resultado di e kòmbersashonnan ku Hulanda. E ta bisa den su desishon e.o.

….te verklaren, dat de realisering van de positie van Curacao als autonoom land binnen het koninkrijk minimaal aan de status aparte van het land Aruba het mandaat zal vormen voor het Eilandgebied en de door de Eilandsraad aan te wijzen vertegenwoordigers bij alle te voeren besprekingen en onderhandelingen over de staatukundige toekomst van Curacao

●….. te bepalen dat het resultaat van de Ronde Tafel Conferentie bij referendum ter goedkeuring wordt voorgelgd aan de bevolking van Curacao.

A duna un mandato pa negoshá. I mandato pa negoshá ta nifiká  ku ta bai buska lokual pueblo a pidi. E mandato ta formulá den ‘Toekomst in Zicht’. Dia 21 di yüni 2006 Konseho Insular unánimamente a aseptá e moshon, ku ta bisa ku e dokumentu ‘Toekomst in Zicht” aprobá 12 di ougùstùs 2005 ta sigui fungi komo punto di salida pa e negosiashon i ku resultado di e negosiashon ta keda someté na Konseho Insular di Kòrsou. Negosiashon tin diferente sistema. Un di e sistemanan mas konosi ta negoshá ku mandato. Un  mandato ta dunabu márgen, pero na momentu ku bai ku un mandato i no logra den e márgen determiná, tin ku bin bèk i bisa: Señores e lokual a dunami, ami no por alkansá. Den mandato no tin ‘meest haalbare’. Ningun hende no a haña outoridat pa determiná ta kiko ta ‘de meest haalbare’.

Den ‘Toekomst in Zicht’, ku ta e mandato, a ankra komo ‘principiele uitgangspunten’ lo siguiente:

De Verenigde Naties hebben het zelfbeschikkingsrecht in het handvest en in een tweetal resoluties vorm gegeven.

In punt 2  van resolutie 1514 wordt gesteld dat elk volk het onvervreemdbaar  recht op zelfbeschikking heeft en zelf en in vrijheid zijn politieke status en economische, sociale en culturele ontwikkeling vorm geeft.    

In punt 3 van diezelfde resolutie  wordt verder aangegeven dat bij de regeling  en nadere invulling van de nieuwe staatkundige strukturen de oplosing van cq.  het opgelost moeten zijn van maatschappelijke vraagstukken niet als voorwaarde gesteld mag  worden voor het verkrijgen van de gewenste status.

E ta bisa:
Het zelfbeschikkingsrecht brengt met zich mee dat bij de keuze  voor de associatie met een voormalige koloniserende staat er door die staat geen eenzijdige voorwaarden gesteld mogen worden die zouden leiden tot het gedwongen overdragen van  bevoegdheden aan die of een andere staat. Indien dat het geval zou  zijn dan zou immers het zelfbeschikkingsrecht volledig uitgehold en illusoir gemaakt moeten worden.

Esaki nan a bai negoshá kuné. Ke men a bisa nan, kòrda ku no por akseptá ningun kondishon pa lokual pueblo a skohe p’e. No bai negoshá  ningun problema finansiero komo kondishon. Bai negoshá nos struktura estatal ku sigun Nashonnan Uni no por kondishon’é ku nada, ni problema soshal, ni problema ekonómiko, ni problema finansiero. Sinembargo Hulanda a sakudí ku un saku virtual di plaka i lokual a sosodé ta ku bon mirá a negoshá kondishon finansiero, entregando parti di nos outonomia. Ora ku sin outorisashon a firma e ‘Slotverklaring’ na Hulanda 2 di novèmber 2006, mester a ratifiká esaki den Konseho Insular. Dia 28 di novèmber  2006  Konseho Insular a rechasá ‘Slotverklaring’.  PAR a kibra gobièrnu insular, anto Hulanda a duna òrdu pa laga e asuntu di struktura estatal para te despues di elekshon. Elekshon a bini, a forma un koalishon artifishal ku ni matemátikamente ni elektoralmente no ta karga aprobashon di mayoria. E Konseho Insular nobo a kibra e desishon di Konseho Insular di 28 di novèmber, aseptando ‘Slotverklaring’ tòg manera Hulanda a dikta.

Einan a kuminsá e kanamentu literalmente na man di Hulanda, kaminda polítikonan di Kòrsou i Antias pokopoko tabata bebe e remedi kolonial hulandes na kada un reunion. E ultimo rosea di nos outonomia, a wordu tuma.  Kòrsou a muri einan! Pokopoko tabata bira visibel, ku Hulanda a base di e Slotverklaring di 2 di novèmber di 2006 a dal un paso grandi den su intento di rekolonisá Kòrsou. Den diferente reunion a pone polítikonan di Kòrsou firma akuerdonan parsial, formando e kontenido pa e Konferensha di Mesa Rondó di 15 di desèmber 2008 tené aki na Kòrsou. E ulandesnan sosten’é pa nan genio Ballin, por fin por a logra bisa ku bou di “konsenso” Kòrsou a bende su futuro. Di einan e terminologia “leinan di konsenso” a bini.

Mirando e oposishon aki na Kòrsou, a prepará adelantá pa tene e Konferensha di Mesa Rondó di rekolonisashon aki den e kuartel militar hulandes na Kòrsou. E último paso di rekolonisashon aki ta e aprobashon di pueblo ku a primintí den e desishon di Konseho Insular di 15 di aprel  2005.  Pueblo mester aprobá e akuerdonan aki pa nan tin balor .

Miéntrastantu sinembargo a kuminsá ku ehekushon, pa pone pueblo di Kòrsou lomba kantu di muraya, violando e derecho ku pueblo di Kòrsou tin pa na un manera liber i demokrátiko tuma e desishon aki.

Gobièrnunan di Antias i Kòrsou den nan nervio pa loke ta e referèndem a instituí un komishon di referèndem ku no ta kuadra ku kriterionan di ophetividat, transparensha i kredibilidat.  Den nan esfuerso pa trankilisá pueblo, a pone preshon pa presidente di e komishon tuma retiro i nombra un hulandes ku no ta dominá idioma materno di e pais aki pa dirigi e referèndem di e magnitut grandi aki. E komishon di referèndem a keda pèrdè kredibilidat ora e presidente nobo ta sali papia riba kontenido di e referèndem na un manera opviamente partidista.

SI of NO
Ku desishon di Konseho insular ku referèndem ta tuma lugá dia 15 di mei 2009, defakto kampaña a habri, pa asina determiná si pueblo ta aseptá òf rechasá  lokual a keda akordá den Konferensha di Mesa Rondó. Aki e manera ku a duna informashon i e manera ku ta habri posibilidat pa tur e dos opshonnan ser enfoká na un manera drechi ta bai hunga un papel importante. Den esaki si Kòrsou no a sigui Hulanda. Den e referèndem nashonal ku a tuma lugá na Hulanda  riba konstitushon di Europa a lanta tambe un komishon di referèndem. A pone 1 mion euro disponibel pa duna informashon. Pa garantisá ku tur e dos opshonnan ta ser enfoká na un manera ekilibrá, a parti e medionan aki ku siguiente yabi di repartishon:

• 400 mil euro a bai pa esnan ku tabata apoyá e konstitushon;

• 400 mil a bai pa esnan ku tabata kontra di e konstitushon;

• 200 mil euro a bai pa esnan ku a tuma inisiativa pa duna informashon neutral.

En total mas ku 300 organisashon i partikular a hasi petishon pa haña supsidio. Ku e yabi ariba menshoná a repartí e sèn pa asina no ta gobièrnu su opshon ta esun ku ta ser enfoká desproporshonalmente mas tantu ku e otro. Na Kòrsou e komishon ta komisifera ta bende e produkto ku gobièrnu a presentá na nan, esta e akuerdo tumá riba 15 desèmber 2008.

A primintí ku lo tene kontakto ku Nashonnan Uní, pero nunka esei no a sosodé. Den kuadro di kriterionan aseptá, Kòrsou mester aktua manera Hulanda a aktua i repartí e fondonan na un manera hustu, pa evitá ku ta  mishi ku imparsialidat di e referèndem i ku ta pone ku e kampaña ta bai ser disidí a base di e kapital hinká den e kampaña. Mas tristu ainda, na 2014 a bin deskubrí ku tabata na 2009 a duna aprobashon pa Banko Sentral pone 8 mion florin pa finansiá e kampana di SI, ku tabata kontra di tur prinsipionan di Doktor Frumencio da Costa Gomez, kende fo’i 1946 a bringa pa outonomia.

Na 2010, tabata e mesun propagadónan di NO, lidernan di MFK i Pueblo Soberano i MAN a firma pa implementá e Leinan di Konsenso, despues ku partidonan di PAR, sosten’é pa Frente Obrero i tambe MAN mes, a prepará e seremonia pa firmamentu. SI a bin gana i 2010 Kòrsou a risibí su Outonomia. 10 aña despues, esnan ku mas a sufri bou di e areglonan nobo ta e grupo di hóben entre 15 pa 25%, unda desempleo a bai di 33% promé ku Covid. Kompanianan den reforma di Cft mester a paga mas tantu impuesto i asina difikultá nan kapasidat finansiero pa tuma hóben na trabou

Login
Bo a pèrdè bo password? Porfabor hinka bo username òf email address. Nos lo manda bo un link via email kaminda bo por kambia bo password.